Safran mı, Zerdeçal mı, Aspir mi? Sık Karıştırılan Baharatlar
Mutfakta sarı-turuncu renk veren üç bitki var ve çoğu zaman aynı adla anılıyorlar: safran, zerdeçal ve aspir. Pazarda “hint safranı” diye zerdeçal, “yalancı safran” diye aspir satıldığını görmüşsünüzdür. İsimler benzese de bu üç ürün farklı bitkilerden, farklı organlardan elde edilir; renk veren molekülleri, aromaları, fiyatları ve sağlık açısından taşıdıkları anlamlar birbirinden tamamen ayrıdır.
Bu karışıklık masum bir kelime oyunundan ibaret değil. Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi’nin (JRC) baharat sahteciliği taramasında incelenen safran örneklerinin bir kısmının büyük ölçüde aspirden oluştuğu, bazılarında ise izinsiz sentetik boyalar bulunduğu raporlandı. Bu rehberde üç bitkiyi bilimsel verilerle karşılaştırıyor, evde yapabileceğiniz basit ayırt etme yöntemlerini ve sınırlarını, satın alırken dikkat etmeniz gerekenleri anlatıyoruz.
Kısaca
- Safran: Crocus sativus çiçeğinin kırmızı dişicik tepeleri (stigma). Rengi suda çözünen krosinlerden, acımsı tadı pikrokrosinden, kokusu safranalden gelir.
- Zerdeçal: Curcuma longa bitkisinin kurutulup öğütülmüş kök sapı (rizom). Rengi yağda çözünen, suda neredeyse çözünmeyen kurkuminden gelir.
- Aspir: Carthamus tinctorius çiçeğinin turuncu-kırmızı tüpsü çiçekçikleri. Suda çözünen sarı (safflor sarısı) ve suda zor çözünen kırmızı (kartamin) pigment içerir.
- Üçü de renk verir; ama safranın kendine özgü aroma ve tadını diğer ikisi vermez.
- Ev testleri şüphe uyandırmaya yarar, kesin kanıt değildir. Kesin sonuç için ISO 3632 yöntemleriyle laboratuvar analizi gerekir.
İçindekiler
- Neden bu kadar sık karıştırılıyorlar?
- Bir bakışta karşılaştırma tablosu
- Safran: dişicik tepesi
- Zerdeçal: öğütülmüş kök sap
- Aspir: “yalancı safran”
- Diğer karıştırılan bitkiler
- Evde nasıl ayırt edilir?
- Toz ürünlerde gizli riskler
- Birbirlerinin yerine kullanılabilir mi?
- Satın alma kontrol listesi
- Sık sorulan sorular
- Kaynaklar
Neden bu kadar sık karıştırılıyorlar?
Karışıklığın üç temel nedeni var: renk, isim ve fiyat farkı. Üç bitki de yemeğe sarı-turuncu bir ton verir. Pek çok dilde zerdeçal ve aspir, safranın “ucuz akrabası” gibi adlandırılmıştır. İngilizcede zerdeçal için “Indian saffron”, aspir için “bastard saffron” ya da “Mexican saffron”, aynısefa (Calendula) için “poor man’s saffron” ifadeleri kullanılır. Türkçede de “hint safranı” ve “yalancı safran” adlarıyla karşılaşılır.
Fiyat farkı ise işin ekonomik tarafı. Safran elle toplanır: her çiçekten yalnızca üç dişicik tepesi çıkar ve 1 kilogram kuru safran için on binlerce çiçek gerekir (ayrıntılar için safranın tarihi ve değerinin sırrı yazımıza bakabilirsiniz). Zerdeçal ve aspir ise tarlada büyük hacimlerde üretilen, makineyle işlenebilen ürünlerdir. Bu fark, sahtecilik için güçlü bir motivasyon yaratır.
| Veri | Bulgu |
|---|---|
| Toplam baharat örneği (AB, JRC 2021) | 1.885 örnek; %17’si şüpheli |
| Safran örneği | 141 örnek; 16’sı (%11) şüpheli |
| Ağırlıklı olarak aspirden oluşan safran örneği | 4 |
| Ağırlıklı olarak kadife çiçeğinden (Tagetes) oluşan örnek | 1 |
| İzinsiz sentetik boya saptanan safran örneği | %8,5 (Sudan I, Tartrazin, Sunset Yellow, Allura Red vb.) |
Türkiye’de de durum farklı değil. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın kamuoyuyla paylaştığı taklit-tağşiş listelerini inceleyen DergiPark’taki bir çalışmaya göre Haziran 2020 itibarıyla 1.551 firma ve 3.492 parti ürün bu listelerde yer almıştı; baharatlar en sık görülen gruplar arasındaydı. Bakanlık denetimleri hakkında daha fazla bilgi için safran devlet kontrolünde mi? yazımızı okuyabilirsiniz.
Bir bakışta karşılaştırma tablosu
| Özellik | Safran | Zerdeçal | Aspir |
|---|---|---|---|
| Bilimsel ad | Crocus sativus | Curcuma longa | Carthamus tinctorius |
| Familya | Iridaceae (süsengiller) | Zingiberaceae (zencefilgiller) | Asteraceae (papatyagiller) |
| Kullanılan kısım | Dişicik tepesi (stigma) | Kök sap (rizom) | Tüpsü çiçekçikler |
| Satış biçimi | Genellikle tel, bazen toz | Genellikle toz, bazen kuru kök | Kuru çiçekçik (gevşek, kıvırcık) |
| Ana renk maddesi | Krosinler | Kurkuminoidler | Safflor sarısı + kartamin |
| Suda çözünme | Krosinler suda çözünür | Kurkumin suda neredeyse çözünmez | Sarı pigment çözünür; kırmızı kartamin zor çözünür |
| Yağda çözünme | Krosinler yağda çözünmez | Kurkumin yağda çözünür | Sarı pigment yağa geçmez |
| Aroma | Bal-saman benzeri, belirgin (safranal) | Toprak, hafif zencefil | Zayıf, belirgin aroma yok |
| Tat | Hafif acımsı (pikrokrosin) | Acımsı, hafif yakıcı | Nötr, hafif acımsı |
| Göreli fiyat | Çok yüksek | Düşük | Düşük |
| Mutfaktaki rolü | Aroma + renk | Renk + baharat tadı | Esas olarak renk |
Safran: dişicik tepesi
Safran, sonbaharda açan Crocus sativus çiçeğinin üç dallı dişicik tepesinin kurutulmasıyla elde edilir. Her tel bir uçta genişleyerek boru ya da huni şeklinde açılır, diğer uçta incelir. Kaliteli kesimlerde tel tamamen koyu kırmızıdır; daha ekonomik kesimlerde sarı-beyaz stil (sap) kısmı da bulunur. Bu kesim farkları için Negin, Sargol, Pushal kalite sınıfları rehberimize göz atabilirsiniz.
Safranın değerini üç molekül belirler. Krosinler rengi verir ve suda çözünür. Pikrokrosin karakteristik acımsı tadın kaynağıdır. Safranal ise kurutma sırasında pikrokrosinden oluşan uçucu aroma bileşenidir. Uluslararası standart ISO 3632-1, safranı bu üç bileşenin spektrofotometrik değerlerine göre sınıflandırır:
| ISO 3632 kategorisi | Renk gücü (E 1% 440 nm, en az) | Acılık / pikrokrosin (E 1% 257 nm, en az) | Aroma / safranal (E 1% 330 nm) |
|---|---|---|---|
| Kategori I | 200 | 70 | 20–50 |
| Kategori II | 170 | 55 | 20–50 |
| Kategori III | 120 | 40 | 20–50 |
Zerdeçal ve aspirin bu üç bileşenin hiçbirini taşımaması, laboratuvarda ayırt etmenin temelini oluşturur. JRC raporunda aspir ya da kadife çiçeği ile ikame edilmiş örneklerde krosin ve safranal bulunmadığı belirtilmiştir.
Zerdeçal: öğütülmüş kök sap
Zerdeçal, zencefilin akrabası olan Curcuma longa bitkisinin toprak altındaki kök sapından (rizom) elde edilir. Rizomlar haşlanır, kurutulur ve öğütülür. Bu yüzden zerdeçal neredeyse her zaman toz olarak satılır. Tel biçiminde bir zerdeçal yoktur. Bu basit gerçek, ayırt etmede en güçlü ipucudur: tel safranı alırsanız zerdeçalla karıştırılma riski pratikte ortadan kalkar.
Zerdeçalın rengini veren kurkuminoidlerdir (kurkumin, demetoksikurkumin, bisdemetoksikurkumin). ABD’de satılan ürünleri inceleyen bir çalışmada saf zerdeçal tozlarında kurkumin oranı ortalama yaklaşık %3 bulunmuştur; köri karışımlarında bu oran çok daha düşüktür. Kurkumin suda neredeyse çözünmez, yağda ve alkolde çözünür. Bu özellik, safranla arasındaki en pratik farktır.
Kurkumin bir pH göstergesidir
Kurkumin asidik ve nötr ortamda sarıdır; bazik ortamda (pH yaklaşık 8’in üzerinde) kırmızı-kahverengiye döner. Bu nedenle bir tutam karbonatlı suya zerdeçal katıldığında renk belirgin biçimde kızarır. Safranın krosinleri bu şekilde renk değiştirmez. Aşağıdaki ev testlerinde bu özellikten yararlanacağız.
Zerdeçal kendi başına değerli bir baharattır ve sağlık araştırmalarında sıkça incelenir. Ancak kurkumin bağırsaktan zayıf emilir. Bu nedenle mutfakta kullanılan miktarlarla klinik çalışmalardaki dozlara ulaşmak kolay değildir. Kısacası zerdeçal “ucuz safran” değil, başka bir baharattır; safranın etkileri ise kendi bileşenleri üzerinden ayrı çalışmalarda değerlendirilmiştir (bkz. safranın sağlığa faydaları).
Aspir: “yalancı safran”
Aspir (Carthamus tinctorius), papatyagiller familyasından, dikenli yaprakları olan tek yıllık bir bitkidir. Türkiye’de daha çok yağlık tohumu için yetiştirilir. Aspir yağı bu tohumlardan elde edilir. Bitkinin turuncu-kırmızı çiçekçikleri ise yüzyıllardır kumaş boyası ve ucuz gıda renklendiricisi olarak kullanılmaktadır.
Aspir çiçekçiklerinde iki farklı pigment grubu vardır. Safflor sarısı suda kolayca çözünür ve suya sarı renk verir; tarihsel olarak önce bu sarı kısım yıkanarak uzaklaştırılır. Kartamin ise kırmızı pigmenttir; suda yalnızca az çözünür ve hafif alkali çözeltilerle çıkarılır. İşte tehlike burada: aspir de suyu sarıya boyadığı için klasik “suya at, sarı renk verirse gerçektir” testi aspiri safrandan güvenilir şekilde ayırmaz.
| Görsel ipucu | Safran teli | Aspir çiçekçiği |
|---|---|---|
| Uç kısım | Boru/huni gibi genişleyen, tırtıklı ağız | Genişleme yok; ucunda çoğunlukla sarımsı küçük çatallanma |
| Uzunluk | Yaklaşık 2–4 cm (stil hariç) | Değişken, genellikle kısa ve kıvrık |
| Renk | Koyu kırmızı, mat; stil kısmı sarı-beyaz | Turuncu-kırmızı, renk tonu karışık |
| Doku | Esnek ama kuru; parmakta ezilince yağlı his | Daha lifli, “tüylü” görünüm |
| Koku | Belirgin bal-saman kokusu | Çok zayıf, ot benzeri |
Pazarda dikkat
Fiyatı gerçek safranın çok altında olan, gevşek ve kıvırcık görünümlü, turuncu tonlu “safran” genellikle aspirdir. Aspir kendi adıyla satıldığında sorun yoktur; sorun, safran adıyla ve safran fiyatına satıldığında başlar. Gerçek safranın tüm göstergeleri için gerçek safran nasıl anlaşılır rehberimize bakın.
Diğer karıştırılan bitkiler
Bilimsel literatürde safrana karıştırılan ya da onun yerine satılan materyaller oldukça çeşitlidir. DNA barkodlama yöntemlerinin incelendiği bir çalışmada en sık rastlanan katkılar Buddleja, Gardenia, zerdeçal (Curcuma longa), aspir (Carthamus tinctorius) ve aynısefa (Calendula officinalis) olarak sıralanmıştır. Aynı çalışmada geliştirilen moleküler işaretleyiciler, safranın içine karıştırılan yabancı bitkiyi %0,5 düzeyinde bile tespit edebilmiştir.
| Materyal | Nasıl görünür? | Ayırt edici ipucu |
|---|---|---|
| Aynısefa (Calendula) | Düz, şerit gibi sarı-turuncu taç yapraklar | Yaprak yassıdır, tel gibi silindirik değildir |
| Kadife çiçeği (Tagetes) | Turuncu, kıvrık taç yaprak parçaları | Kenarları tırtıklı, yaprak dokusu belirgin |
| Mısır püskülü | İnce, uzun lifler; boyanarak kırmızılaştırılır | Huni ucu yoktur; suda boya hızla çıkar, lif soluklaşır |
| Safranın kendi stil ve erkek organları | Sarı-beyaz saplar, sarı başçıklar | “Kendi kendine tağşiş”: ağırlık artırır, renk gücünü düşürür |
| Boyanmış ipek, kâğıt veya et lifi | Fazla düzgün, parlak kırmızı lifler | Su anında kırmızı/turuncu olur, lif rengini kaybeder |
Evde nasıl ayırt edilir?
Aşağıdaki yöntemler pahalı ekipman gerektirmez. Her biri tek başına kesin sonuç vermez; ancak birlikte uygulandığında şüpheli bir ürünü fark etmenize yardımcı olur. Testler için birkaç tel ya da çay kaşığının ucu kadar toz yeterlidir.
1. Görsel kontrol (büyüteçle)
Birkaç teli beyaz bir kâğıda koyun. Gerçek safran telinin bir ucu huni gibi genişler. Bazı tellerde üç dalın bir noktada birleştiğini görebilirsiniz. Aspir çiçekçikleri daha kısa, kıvrık ve turuncudur. Aynısefa yaprakları yassı şeritlerdir. Toz üründe ise görsel kontrol neredeyse imkânsızdır; bu yüzden tel tercih etmek en güvenli yoldur.
2. Ilık su testi
Bir bardak ılık suya 2–3 tel bırakın ve 5–10 dakika izleyin. Gerçek safran rengini yavaş yavaş, altın sarısı ince bulutlar hâlinde bırakır; tel ise kırmızı kalır. Boyanmış lifler suyu hemen kırmızı-turuncuya boyar ve kısa sürede soluklaşır. Zerdeçal tozu suyu bulandırır, çözünmeden dibe çöker ya da yüzeyde kalır.
Su testinin sınırı
Aspir de suda çözünen sarı bir pigment içerdiği için suyu sarıya boyar. Dolayısıyla “suyu sarı yaptı, demek ki safran” sonucu yanlıştır. Su testini mutlaka görsel kontrol ve koku-tat kontrolüyle birlikte değerlendirin.
3. Yağ testi
Bir kaşık bitkisel yağa birkaç tel ya da bir tutam toz ekleyip karıştırın. Safranın krosinleri yağda çözünmediği için yağ belirgin şekilde renklenmez. Zerdeçalın kurkumini ise yağda çözünür ve yağı hızla parlak sarıya boyar. Toz “safranın” yağı yoğun biçimde sarıya boyaması zerdeçal karışımına işaret eder.
4. Karbonat testi (zerdeçal için)
Yarım bardak suya bir çay kaşığı karbonat ekleyip çözün, sonra şüpheli tozdan bir tutam atın. Zerdeçal içeren tozlar birkaç saniye içinde kırmızı-kahverengiye döner, çünkü kurkumin bazik ortamda renk değiştirir. Saf safran sarı-turuncu kalır.
5. Koku ve tat
Gerçek safranın kokusu güçlü ve kendine özgüdür; bal, kuru saman ve hafif metalik notalar içerir. Tadı ilk anda tatlımsı gibi gelir, sonra hafif acılaşır. Aspirin kokusu çok zayıftır, tadı nötrdür. Zerdeçal ise toprak ve zencefil kokar; dilde hafif yakıcılık bırakır.
| Test | Safran | Zerdeçal | Aspir | Güvenilirlik |
|---|---|---|---|---|
| Görsel (tel) | Huni uçlu kırmızı tel | Tel yok, toz | Kıvrık turuncu çiçekçik | Yüksek (tel üründe) |
| Ilık su | Yavaş altın sarısı; tel kırmızı kalır | Bulanıklık, çökme | Sarı renk (yanıltıcı) | Orta |
| Yağ | Belirgin renk yok | Yağ parlak sarı | Belirgin renk yok | Zerdeçal için iyi |
| Karbonatlı su | Sarı-turuncu kalır | Kırmızı-kahverengi | Değişken | Zerdeçal için iyi |
| Koku-tat | Bal-saman, acımsı | Toprak, zencefil | Zayıf, nötr | Deneyime bağlı |
Bu yöntemlerin daha ayrıntılı ve görsel anlatımı ile hangi testlerin önerilmediği için gerçek safran nasıl anlaşılır yazımızı okuyabilirsiniz.
Toz ürünlerde gizli riskler
Toz baharatta liflerin şekli kaybolduğu için karıştırma hem kolaylaşır hem de fark edilmesi zorlaşır. Toz safranın içine zerdeçal, aspir ya da sentetik boya eklenebilir. Zerdeçalın kendisinde ise başka ve daha ciddi bir risk vardır: kurşun kromat.
Stanford Üniversitesi önderliğinde Bangladeş’te yürütülen ve 2019’da Environmental Research dergisinde yayımlanan bir çalışma, bazı zerdeçal köklerinin daha parlak sarı görünmesi için endüstriyel bir boya olan kurşun kromatla “cilalandığını” ortaya koydu. Aynı ekibin izotop analizleri, bu zerdeçalın bölgedeki yüksek kan kurşun düzeylerinin en olası kaynağı olduğunu gösterdi. Kurşun, özellikle çocuklarda sinir sistemi gelişimi için zararlıdır.
Türkiye’deki yasal çerçeve
- Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (2022/7), öğütülmüş zerdeçalda kurşun kromat testinin negatif olmasını şart koşar.
- Aynı tebliğ, baharatlara nişasta, irmik, kepek gibi dolgu maddelerinin eklenmesine izin vermez.
- Tebliğde safran için toplam azot ve renklendirme gücüne ilişkin ayrı kriterler bulunur.
- Şüpheli bir ürünle karşılaşırsanız ALO 174 Gıda Hattı üzerinden Tarım ve Orman Bakanlığı’na bildirebilirsiniz.
Birbirlerinin yerine kullanılabilir mi?
Kısa cevap: renk için evet, aroma için hayır. Zerdeçal ve aspir bir pilavı sarıya boyayabilir. Ancak safranın bal-saman aroması ve hafif acımsı tadı başka bir bitkiyle taklit edilemez. Önemli olan, ne kullandığınızı bilmek ve misafirinize doğru adla sunmaktır.
| Yemek | Safran yerine zerdeçal? | Safran yerine aspir? | Not |
|---|---|---|---|
| Zerde, safranlı pilav | Önerilmez; tat belirgin şekilde değişir | Yalnızca renk verir | Bu tariflerde aroma safrandan gelir |
| Paella, risotto alla milanese | Önerilmez | Renk için kabul edilebilir, aroma eksik kalır | Geleneksel tarifler safran ister |
| Sarı renkli günlük pilav | Bir tutam yeterli | Bir tutam yeterli | Bu durumda “zerdeçallı/aspirli pilav” demek doğru olur |
| Köri ve sebze yemekleri | Zaten zerdeçal içerir | Gereksiz | Safran eklemek tercih meselesidir |
| Safran çayı, tatlılar | Önerilmez | Önerilmez | Lezzet ve kullanım amacı tamamen farklıdır |
Safranı doğru miktarda kullanırsanız sanıldığı kadar pahalı değildir. Bir yemeğe genellikle birkaç tel yeter. Gramaj hesabı için 1 gram safran kaç porsiyon yeter? yazımızdaki hesaplayıcıyı, demleme ve ezme teknikleri için safran nasıl kullanılır rehberimizi, içecek tarifi için safran çayı nasıl yapılır yazımızı kullanabilirsiniz.
Satın alma kontrol listesi
Safran alırken bu 7 maddeyi kontrol edin
- Tel tercih edin. Toz üründe zerdeçal, aspir ya da boya karışımını fark etmek çok zordur.
- Fiyatı sorgulayın. Piyasanın çok altındaki “safran” büyük olasılıkla aspir ya da karışımdır.
- Etiketi okuyun. Ürün adı, menşe, net miktar, parti numarası ve üretici/ithalatçı bilgisi yer almalıdır.
- Görünüme bakın. Huni uçlu, koyu kırmızı teller; az miktarda sarı stil. Kıvırcık turuncu çiçekçik değil.
- Kokuyu kontrol edin. Gerçek safran ambalaj açıldığında belirgin şekilde kokar.
- Analiz bilgisi isteyin. Güvenilir satıcılar ISO 3632 analiz değerlerini paylaşabilir.
- Kalite sınıfını öğrenin. Negin, Sargol ve Pushal kesimleri farklı fiyatlarda olur; sınıfı açıkça belirtilmelidir.
Menşe farklarının kaliteye nasıl yansıdığını merak ediyorsanız İran, Hindistan, İspanya ve Türk safranı arasındaki farklar yazımıza göz atabilirsiniz. Erbaa Safran olarak tel safranlarımızı safran baharatı kategorisinde bulabilirsiniz; en yüksek kesim için Süper Negin gerçek safran sayfamıza bakabilirsiniz. Sorularınız için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Zerdeçal ile safran aynı şey mi?
Hayır. Safran, Crocus sativus çiçeğinin dişicik tepeleridir; zerdeçal ise Curcuma longa bitkisinin öğütülmüş kök sapıdır. Renk veren molekülleri (krosin ve kurkumin), aromaları, kullanım alanları ve fiyatları tamamen farklıdır. “Hint safranı” adı yalnızca renk benzerliğinden gelir.
Aspir neden “yalancı safran” olarak anılır?
Aspir çiçekçikleri turuncu-kırmızı renkli ve ince yapılı olduğu için uzaktan tel safrana benzer, suyu da sarıya boyar. Bu nedenle tarih boyunca ucuz safran ikamesi olarak kullanılmış ve kimi zaman safran adıyla satılmıştır. Aspirin safrana özgü aroma ve tadı yoktur.
Suyu sarıya boyayan her şey safran mıdır?
Hayır. Aspir de suda çözünen sarı bir pigment içerir ve suyu sarıya boyar; bazı sentetik boyalar da aynı etkiyi gösterir. Su testi tek başına yeterli değildir. Görsel kontrol, koku ve tat ile birlikte değerlendirilmelidir.
Toz safranın içinde zerdeçal olup olmadığını nasıl anlarım?
En pratik iki yöntem yağ ve karbonat testidir. Zerdeçal içeren toz yağı parlak sarıya boyar ve karbonatlı suda kırmızı-kahverengiye döner. Saf safran yağı belirgin şekilde renklendirmez ve karbonatlı suda sarı-turuncu kalır. Kesin sonuç için laboratuvar analizi gerekir.
Zerdeçal safranın yerine kullanılabilir mi?
Yalnızca renk vermek amacıyla kullanılabilir. Safranın aromasını ve tadını vermez; ayrıca kendine özgü toprak ve zencefil tadı yemeğin karakterini değiştirir. Zerde, paella gibi safranın esas olduğu tariflerde ikame önerilmez.
Aspir zararlı mıdır?
Aspir kendi adıyla ve gıda amaçlı satıldığında yaygın kullanılan bir renklendiricidir; tohumundan elde edilen aspir yağı da tüketilir. Sorun aspirin kendisi değil, safran adıyla ve safran fiyatına satılmasıdır. Sağlık durumunuza ilişkin özel sorularınız için bir sağlık uzmanına danışmanız önerilir.
Sonuç
Safran, zerdeçal ve aspir aynı rafta, aynı renkte durabilir; ancak üç farklı bitki, üç farklı organ ve üç farklı kimyadır. Safranın değeri renginden çok aromasından ve bileşenlerinden gelir. Zerdeçal ve aspir ise bu bileşenleri taşımaz. Tel safran almak, fiyatı ve etiketi sorgulamak, birkaç basit ev testini birlikte uygulamak sizi sahte üründen büyük ölçüde korur. Kesin güvence ise ISO 3632 analiz değerlerini paylaşan, şeffaf bir üreticiden alışveriş yapmaktır.
Kaynaklar
- Maquet A, ve ark. (2021). Results of an EU wide coordinated control plan to establish the prevalence of fraudulent practices in the marketing of herbs and spices. Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi (JRC), EUR 30877 EN. Rapor (PDF)
- Soffritti G, ve ark. (2016). Genetic and epigenetic approaches for the possible detection of adulteration and auto-adulteration in saffron (Crocus sativus L.) spice. Molecules, 21(3):343. doi:10.3390/molecules21030343
- Tayyem RF, Heath DD, Al-Delaimy WK, Rock CL. (2006). Curcumin content of turmeric and curry powders. Nutrition and Cancer, 55(2):126–131. PubMed
- Forsyth JE, ve ark. (2019). Turmeric means “yellow” in Bengali: Lead chromate pigments added to turmeric threaten public health across Bangladesh. Environmental Research, 179:108722. doi:10.1016/j.envres.2019.108722
- Tarım ve Orman Bakanlığı. Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7). Resmî Gazete, 19.04.2022, Sayı 31814. Resmî Gazete
- Türkmen S, Ataseven Y. (2020). Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 6(1):65–75. DergiPark
- ISO 3632-1:2011. Spices — Saffron (Crocus sativus L.) — Part 1: Specification. ISO
